Vulkanoloog bij KNMI

Sinds eind 2016  heeft het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) een vulkanoloog Elske de Zeeuw van Dalfsen in dienst! Velen weten niet dat er op  Nederlands grondgebied twee vulkanen zijn. Vanuit de crisisorganisatie hopen we dat we Elske niet hoeven in te schakelen, maar we maken toch erg graag kennis met haar.

Twee vulkanen

Dat (het over het algemeen vlakke) Nederland twee ‘actieve’ vulkanen heeft, weten de meeste Nederlanders niet. In het Nederlands Caribisch gebied wonen circa 5100 mensen in de bijzondere gemeenten Saba (13 km2) en St. Eustatius (21 km2). Deze eilanden zijn grotendeels opgebouwd uit een actieve vulkaan: The Quill op St. Eustatius en Mnt. Scenery op Saba. Deze vulkanen maken deel uit van de vulkaanboog van de Antillen waartoe ook Monserrat, Martinique en Guadeloupe behoren. De meest recente uitbarsting van beide vulkanen (rond 400 voor The Quill en rond 1640 voor Mnt. Scenery) is al een tijd geleden. Desalniettemin wijst de aanwezigheid van warmwaterbronnen op Saba en de temperatuur van het water in putten op St. Eustatius, erop dat deze vulkanen ‘actief’ zijn en dus niet uitgedoofd. ‘Actief’ betekent niet dat er nu gloeiende lava uit de vulkanen komt, maar wel dat een toekomstige uitbarsting niet uit te sluiten is. De aanwezigheid van dikke pakketten van explosief vulkanisch materiaal op de eilanden bewijst dat deze vulkanen in staat zijn tot zeer krachtige uitbarstingen, zoals die in de jaren ‘90 ook op Montserrat plaatsvonden.

Vulkanische activiteiten meten

Sinds 2006 beheert het KNMI seismometers op de eilanden. Met deze instrumenten kunnen zowel regionale tektonische alsmede vulkanische bevingen geregistreerd worden. Inmiddels is het netwerk van seismometers uitgebreid tot 4 instrumenten per eiland. Data worden direct doorgestuurd naar het KNMI om daar verder geanalyseerd te worden en zijn voor iedereen vrij toegankelijk (http://www.knmidc.org/seismology/). Om de vulkanische onrust en de opbouw naar een uitbarsting tijdig op te sporen is het aan te bevelen, behalve seismische metingen, ook de deformatie, oftewel vervorming van de vulkanen te meten door de tijd heen. Dat kan met behulp van radarsatellietbeelden of door middel van zogenaamde Global Navigation Satellite System (GNSS) metingen. GNSS maakt gebruik van zeer precieze positiebepaling door de ontvangst van satellietsignalen die rondom de Aarde cirkelen. Als de vulkaan door de instroom van magma opzwelt kun je dat met deze techniek detecteren. Op Saba bevinden zich warmwaterbronnen en bij boringen op St. Eustatius werd grondwater met een verhoogde temperatuur aangetroffen. Het meten van de temperatuur van deze bronnen, en ook de chemische samenstelling van de gassen die er vrijkomen helpt ook de status van de vulkaan te analyseren. Enkel door het bestuderen van alle parameters samen kan een compleet beeld van de processen die zich afspelen in de vulkaan gevormd worden.

Samenwerking met het DCC-IenW

Het KNMI en het DCC-IenW werken samen aan het opstellen en onderhouden van waarschuwingssystematiek en opschalingscriteria. Zo bestaan er - behalve voor extreem weer - ook afspraken over seismiek en tsunami's. Ook voor vulkanische verschijnselen kunnen hierover afspraken gemaakt worden. Mocht de kennis van Elske in de warme fase nodig zijn, dan kan het DCC-IenW haar benaderen via het piket van de veiligheidsmeteoroloog. Tenslotte is kennis en bewustzijn van de vulkanen op de twee eilanden belangrijk.

Weetjes

Wist je dat:

  • De Mount Scenery met 887 m de hoogste berg van Nederland is.
  • Je lopend in de krater van The Quill kunt afdalen en er daar een tropisch regenwoud groeit.
  • De Europese pioniers mogelijk op Saba neerstreken omdat er zo’n mooi vlak stukje terrein was om een dorp op te bouwen (dat het tropisch woud daar zeer waarschijnlijk weggevaagd was door de laatste uitbarsting wisten ze niet).
  • De vijfde dodelijkste vulkanische uitbarsting ooit, in dezelfde vulkaanboog plaatsvond (op Martinique in 1902, 30.000 doden).
  • Montserrat, slechts 120 km ten zuiden van St Eustatius, in 1995 uitbarstte na circa 450 jaar rust.